zaprasza na

PROGRAM OBRZĘDOWY 

 "Z A P U S T Y"

w wykonaniu członków
Klubu Seniora

15 lutego 2010r.
godz. 16.00 Sala widowiskowa MDK

Wstęp bezpłatny


Z A P R A S Z A M Y !

Mamy karnawał. Przyjrzyjmy się bliżej temu zjawisku w naszej kulturze. Rzućmy okiem na jego historię i niektóre towarzyszące mu obyczaje.
Zapusty, bo tak brzmi staropolska nazwa karnawału, wypełniają czas między Nowym Rokiem (lub Trzema Królami) a Środą Popielcową. To okres “zabaw, tańców, uczt i maskarad, barwnych, wesołych pochodów, inscenizacji teatralnych, psot i ogólnej wesołości”.
Łacińsko-włoskie “carnavale” (“caro” - mięso i “vale” - bywaj zdrów) można tłumaczyć jako pożegnanie mięsa, a precyzyjniej jest to czas “wszelkich uczt i hulanek w związku ze zbliżającym się Wielkim Postem”. Słowo “karnawał” przypomina także łacińskie “carrus navalis”. Tak nazywano przybraną kwiatami łódź na kołach - rydwan boga Dionizosa. Przemierzał on ulice starożytnego Rzymu podczas organizowanych na wielką skalę obchodów powitania wiosny.
“Rodowodem karnawału europejskiego są antyczne święta zimowe i wczesnowiosenne, greckie i rzymskie, a przede wszystkim wesołe, rzymskie Saturnalia, a także Feralia (lutowe święta i biesiady zaduszne), greckie Antesteria (obchodzone w lutym święta wiosny i budzącej się przyrody) i przede wszystkim uroczystości, uczty i pochody odprawiane na cześć rzymskiego Dionizosa w Grecji zwanego Bakchosem, boga życia, słońca i wiosny oraz władcy umarłych, a także patrona kwiatów i winnej latorośli”.
Już w wiekach średnich Europa obchodziła karnawał z “wielką pompą”. Pierwsze wzmianki o rodzimych zapustach i związanych z nimi obyczajach pojawiają się w starodrukach z XVII w. Mówi o tym komedia mieszczańska nieznanego autora z 1622 r. “Mięsopust albo Tragico comedia”, a także satyry Miaskowskiego “Mięsopust polski”, anonimowe pieśni i fraszki zamieszczone w zbiorku “Kiermasz wieśniacki”.
Wszystko jednak wskazuje na to, że karnawał, czyli polski zapust oraz mięsopust obchodziliśmy już znacznie wcześniej.
Zgodnie z duchem i temperamentem narodowym, “karnawał staropolski suty, hałaśliwy, wesoły i szumny był czasem różnych uciech: polowań, poczęstunków, tańców i swawoli”. Bawili się wszyscy. Każdy, na miarę posiadanych przez siebie funduszy, jadł i pił. Poświęcony temu tematowi jest “Kiermasz wieśniacki”, zbiorek sowizdrzalski z pocz. XVII w.:
 

"Mięsopusty, zapusty,
Nie chcą państwo kapusty,
Wolą sarny, jelenie
I żubrowe pieczenie.
Mięsopusty, zapusty,
Nie chcą panie kapusty,
Pięknie za stołem siędą,
Kuropatwy jeść będą,
A kuropatwy zjadłszy,
Do taneczka powstawszy,
Po tańcu z małmazyją
I tak sobie popiją.”

W rezydencjach magnatów spędzano czas na wystawnych ucztach i balach. Już w XVI w. stały się modne w Polsce kostiumowe bale zwane redutami.
“Proszone bale miejskie i wiejskie w wyższych stanach bywały też swego rodzaju giełdą małżeńską dla dobrze urodzonych panien.
Skromniejsze wieczorki taneczne, zabawy i bale urządzali w miastach, w zapusty, dla swej młodzieży kupcy i rzemieślnicy. Weselono się na nich, popijano, raczono się różnymi przysmakami i przede wszystkim aż do rana tańczono, tak iż zgodnie ze słowami krakowskiej przyśpiewki: »Szły wiechcie z butów i drzazgi z podłogi«.
Kipiący radością, wesoły i huczny, choć inny w swym charakterze był także karnawał chłopski. I na wsi w tym czasie było wesoło, suto i gwarno”.
Ludowe zapusty, pełne życia, wyróżniały się rozmachem, wigorem i wesołością. Bawiono się nieustannie: “w zapusty zaś wolno było niemal wszystko, a w każdym razie dużo więcej niż zazwyczaj. Z zabawami zapustnymi wiązały się ponadto liczne zwyczaje i obrzędy i zadziwiające praktyki, relikty jakichś odwiecznych procedur społecznych, aktów inicjacyjnych, magicznych zabiegów płodności i urodzaju, w zamierzchłej przeszłości odprawianych u progu przedwiośnia, a więc na zakończenie zimy. Był to zatem wielce złożony i bogaty w różne praktyki obrzędowe i magiczne, ze wszech miar interesujący i oryginalny zespół świąteczny”.
Finałem karnawałowego szaleństwa był jego ostatni tydzień: od Tłustego Czwartku zaczynając na tzw. “kusym wtorku” kończąc. Tydzień ten, a zwłaszcza ostatnie trzy dni skupiały w sobie najwięcej najważniejszych i najciekawszych zwyczajów i obrzędów.
Stefan Żeromski tak opisuje czas karnawałowych uciech: “(…) izba zdało się trzeszczała w swych węgłach. Wrzawa uciechy kipiała w niej jak spieniona woda. Zdrowie, młodość i kipiące życie przemieniały ten taniec w wylew radości. Bawiono się z pełnego serca, hulano z potrzeby dusznej, tańczono w całym znaczeniu tego wyrazu, do upadłego”.

Cytaty pochodzą z pracy Barbary Ogrodowskiej “Święta polskie - tradycja i obyczaj”, Wydawnictwo Alfa, Warszawa, 1996.
Tekst powstał w oparciu o ww. pozycję.